واژههای دیداکشن، اینداکشن، ابداکشن و مشتقات آنها از کلیدواژههای مهم و پربسامد متون منطقی و فلسفیِ دوران معاصرند که مترجمان ایرانی، بهترتیب، معادلهایی چون «قیاس/استنتاج»، «استقرا» و «فرضیهربایی» را برای آنها پیش نهادهاند. در این نوشتار نشان خواهم داد که این معادلها با نگاهی منفرد به صِرفِ واژه انتخاب شدهاند، نه با توجّه به نقش واژه در بافتار متن؛ و از همین روی، این معادلها (بهویژه اوّلی) دشواریهایی را در مقام ترجمه و در بافتار متن پدید میآورند. پس از گزارش این دشواریها، پیشنهادهایی برای گشایش آنها به دست داده میشوند که در آنها (۱) بر ریشهشناسی تکیه میشود، (۲) واژهها در بافتار متن نگریسته میشوند و (۳) از ظرفیتهای فراموششدۀ زبان فارسی بهره گرفته میشود. بر این اساس، سه اصطلاح یادشده، بهترتیب، به «فروبُرد»، «اندربُرد»، و «فرابُرد» برگرداندنی خواهند بود.
1. ارسطو (1378). اُرگانون، ترجمۀ میرشمسالدین ادیب سلطانی، تهران: مؤسسۀ انتشارات نگاه.
2. تیدمن، پل؛ و هاوارد کهین (1390). درآمدی نو به منطق نمادین: منطق جملهها، ترجمۀ رضا اکبری، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
3. جِفری، ریچارد (1366). قلمرو و مرزهای منطق صوری، ترجمۀ پرویز پیر، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
4. کارناپ، رودلف (1385). فلسفه و نحو منطقی، ترجمۀ رضا مثمر، تهران: نشر مرکز.
5. مصاحب، غلامحسین (1385). مدخل منطق صورت، تهران: انتشارات حکمت.
6. موحد، ضیاء (1375). واژهنامۀ توصیفی منطق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
7. نبوی، لطفالله (1397). مبانی منطق و روششناسی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
8. نصیری، منصور (1395). تبیین در فلسفۀ علم، تهران: دانشگاه تهران.
9. --------- (1396). استنتاج بهترین تبیین: بررسی دیدگاه پیتر لیپتون، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
10. هیلبرت، داوید؛ و ویلهلم آکرمان (1380). بنیادهای منطق نگریک، ترجمۀ میرشمسالدین ادیب سلطانی، تهران: مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر.
11. Alexander of Aphrodisias. On Aristotle’s Prior Analytics 1.1-7. Transl. by J. Barnes, S. Bobzein, K. Flannery, S.J., and K. Ierodiakonou. New York: Cornell University Press, 1991.
12. Łukasiewicz, J. Aristotle’s Syllogistic from the Standpoint of the Modern Formal Logic. Oxford: Clarendon Press, 1957.
13. Peirce, Charles S. (1931–58). Collected Papers of Charles Sanders Peirce. Edited by Charles Hartshorne, Paul Weiss, and Arthur Burks. 8 vols. Cambridge, MA: Harvard University Press.
اندیشه فلسفی