ناصرخسرو در قول ششم از کتاب زاد المسافرین طولانیترین برهان خود را برای رد ادعای دهریان میآورد که میگویند فلک صانعِ عالم است. بنیاد این برهان متشکل مطالب مرتبط با مقولهی حرکت طبایع و موالید و نیز مقهور یا قاهر بودن افلاک و حرکت دورانیشان است. در این نوشتار، این برهان طولانی و مبسوط، نخست با خوانش جزءپردازانه و واکاوی منطقی، بندبهبند، اعتبارسنجی شده صدق استنتاجهای منطقی آن، با کاربست منطق ریاضی؛ و محتوای مقدمات و گزارههای آن، با معیار منطق سینوی، تجزیه و تحلیل میشود. سرانجام با جمعبندی یافتهها، معلوم میشود که برهان ناصر خسرو روشمند و از منظر صورت، دارای ساختار منطقی معتبر است؛ در عین حال، مقدمات آن دربردارندهی برخی مفروضات ادعاییست و از دیدگاه معنا، مغالطهها و قیاسهای مع الفارقی در بطن برهان به چشم میخورد.
- Anvari, Saeed; Dādbeh, Asghar (2007). The Theory of the Spheres and Its Influence on Islamic Philosophy, Mashkāt al-Nūr, Vol. 11, Autumn & Winter, No. 38, pp. 47–88. [Persian]
- Ardeshir, Mohammad (2010). Mathematical Logic, 2nd edition. Tehran: Hermes. [Persian]
- Fallāhī, Asadollah (2010). The Impossibility of the Ṣiddīqīn Argument without Philosophical Presuppositions in Modern Logic, Philosophy of Religion, Vol. 7, Summer, No. 6, pp. 71–96. [Persian]
- Ibn Sīnā; Malekshāhī, Hassan (2022). Translation and Commentary on Avicenna’s al-Ishārāt wa’l-Tanbīhāt: Logic, Vol. II, 10th edition. Tehran: Soroush. [Persian]
- Lemmon, E, J, (1998), Beginning Logic,19th edition, Boca Raton-London-New York- Washington, Champs and Hall.
- Mehrabadi, Katayoon; Hassanzadeh Niri, Mohammad-Hassan (2025). Formalizing three reasonings of Hojwiri in first-order predicate logic, Logic Studies, Winter, Vol. 15, No. 2. [Persian]
- Nasir Khusraw, Abu-Miīn Qubadiyani Balkhi; Bazl al-Raḥman, Mohammad (1962). Zad al-Musafirin, 1st edition. Tehran: Masjid-i Solṭaniyya. [Persian]
- Ranjbar, Homa; Hosseini, Davoud; Saeedi Mehr, Mohammad (2013). “The Formulation of Avicenna’s Argument in al-Najāt on the Basis of First-Order Predicate Logic, Scientific-Research Biannual Journal of Hikmat-i Sīnavī, Vol. 17, Autumn & Winter, pp. 17–40. [Persian]
- Reiner, E., & Pingree, D. (2005). Babylonian Planetary Omens: Part 4. Brill.
- Rochberg, F. (2004). The Heavenly Writing: Divination, Horoscopy, and Astronomy in Mesopotamian Culture. Cambridge University Press.
اندیشه فلسفی