اتهام برآمیختن معقول‌‌های ثانی به سهروردی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
طیبه رضایی ره 1
بهرام علیزاده 1
سیدمحمود یوسف ثانی 2
1 گروه فلسفه، دانشکده‌ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 گروه منطق، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران
10.58209/jpt.3.4.293
چکیده
پاره‌ای از صدراییان مدعی‌اند که سهروردی معقول‌های ثانی فلسفی را با منطقی خلط می‌کند، به این معنا که آنها را وصف اشیای خارجی نمی‌داند. قراین موافق این مدعا را می‌توان در دو دسته جای داد: الف) تصریح سهروردی به اعتباری‌بودن اوصاف فلسفی؛ ب) تاکید او بر فاعلیت ذهن در اتصاف اشیای خارجی به اوصاف فلسفی. اما اولاً، این قراین برای اثبات مدعایشان کافی نیست و ثانیاً، قراین روشنی علیه آن مدعا هست. خود ملاصدرا به شکلی دیگر خلط این دو دسته معقول‌ را به سهروردی نسبت می‌دهد و می‌گوید سهروردی اوصاف منطقی (مثل جزئیت) را با اینکه از مفاهیم منطقی است، همچون اوصاف فلسفی وصف اشیای خارجی دانسته است. این اشکال نیز وارد نیست. مراد سهروردی از «جزئیت» در عبارتِ موردنظر صدرا معنای دیگری است که از مفاهیم فلسفی است. بنابراین سهروردی معقول‌های ثانی فلسفی و منطقی را به هیچ‌یک از دو معنای مذکور با هم خلط نمی‌کند.

کلیدواژه‌ها

  1. . ابن سینا، حسین بن عبد الله. (1379). النجاه، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
    . ابن سینا، حسین بن عبد الله. (1404). التعلیقات، مکتب الإعلام الإسلامی. قم: مرکز النشر.
    . اسماعیلی، مسعود. (1399). معقول ثانی فلسفی در فلسفه اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    . امینی‌نژاد، علی. (1390). حکمت عرفانی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    . بهمنیار. (1375). التحصیل. تصحیح مرتضی مطهری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    . تفتازانی، مسعود. (1412ق.). شرح المقاصد، تحقیق عبدالحمن عمیره، قم: الشریف الرضی.
    . جوادی آملی، عبدالله. (1376). رحیق مختوم، شرح حکمت متعالیه، ج 1-2، قم: مرکز نشر اسراء.
    . حایری یزدی، مهدی (1361). هرم هستی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
    . حایری یزدی، مهدی (بی‌تا). علم کلی، تهران: انتشارات حکمت.
    . حسن زاده آملی، حسن. (1398) شرح فارسی الاسفار الاربعه صدرالمتالهین شیرازی، به کوشش محمد حسین نائیجی، قم: بوستان کتاب.
    . حلی، (علامه) حسن. (1413ق.) کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، با تصحیح و تعلیقه حسن حسن زاده آملی، قم: موسسه النشر الاسلامی.
    . خوانساری، آقا جمال محمد بن حسین. (1378). الحاشیه علی حاشیه الخفری علی شرح القوشچی علی التجرید، قم: المؤتمر المحقق الخوانساری.
    . زنوزی، عبدالله. (1381). لمعات الهیه، تهران: مؤسسه پزوهشی حکمت و فلسفه ایران.
    . سبزواری، هادی. (1369). شرح المنظومه، با تعلیقات حسن حسن زاده آملی، 5 ج، ج2. تهران: نشر ناب.
    . سهروردی، یحیی بن حبش. (1372). مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج 1 و 2، (تصحیح هانری کربن). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
    . سهروردی، یحیی بن حبش. (بی‌تا الف). المشارع و المطارحات، نسخه خطی شماره 1969. مجلس شورای اسلامی.
    . سهروردی، یحیی بن حبش. (بی‌تا ب). المشارع و المطارحات، نسخه خطی شماره 17282، مجلس شورای اسلامی.
    . صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. (1354). المبدأ و المعاد، با مقدمه و تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انجمن شاهنشاهی فلسفه ایران.
    . صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. (1368). الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه، ج 1 و 2 و 3 و 6 و 7 و 9. قم: مکتبه المصطفوی.
    . صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. (1382). منطق نوین مشتمل بر اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه، تصحیح و ترجمه و شرح عبدالمحسن مشکوه الدینی، تهران: انتشارات آگاه.
    . طباطبایی، سید محمد حسین. (1387) مجموعه رسائل، به کوشش سید هادی خسروشاهی، قم: بوستان کتاب.
    . طباطبایی، سید محمد حسین. (1414ق.) نهایه الحکمه، قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین‌.
    . طوسی، نصیر الدین محمد. (1405ق.) تلخیص المحصل، بیروت: دارالاضواء.
    . فنایی اشکوری، محمد. (1375). معقول ثانی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    . فیاضی، . (1386). شرح نهایه الحکمه، 4 ج، ج 1، قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    . لاهیجی، عبدالرزاق. (1425ق.) شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام. (دوره 5 جلدی) تحقیق اکبر اسد علی زاده. قم: مؤسسه الامام الصادق.
    . لاهیجی، محمد جعفر. (1386) شرح رساله المشاعر، تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب.
    . لوکری، ابی العباس فضل بن محمد. (1373). بیان الحق بضمان الصدق، تصحیح ابراهیم دیباجی، تهران: مؤسسه بین المللی اندیشه و تمدن اسلامی مالزی.
    . مدرس طهرانی، آقا علی. (1378) محموعه مصنفات، ج 3 تصحیح محسن کدیور، تهران: اطلاعات.
    . مصباح یزدی، محمد تقی. (1384). شرح اسفار، جلد اول، جزء دوم، تحقیق و نگارش محمد تقی سبحانی، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    . مصباح یزدی، محمد تقی. (1386). شرح الهیات شفا، ج 2، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    . مصباح یزدی، محمدتقی. (1366). آموزش فلسفه، ج 2. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    . مصباح یزدی، محمدتقی. (1394). شرح نهایه الحکمه، ج 2. تحقیق و نگارش عبدالرسول عبودیت، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    . مطهری، مرتضی. (1376). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج ۵ و 9 و 13. تهران: صدرا.
    . منتظری، حسینعلی. (1394). درس‌گفتار حکمت: شرح منظومه. تهران: سرایی.
    . میر داماد، محمد باقر. (1376). تقویم الایمان و شرحه، شرح احمد بن زین العابدین علوی عاملی، تصحیح علی اوجبی، تهران: نشر میراث مکتوب.
    . یزدان‌پناه، یدالله. (1389). اصول و مبانی عرفان نظری. نگارش: سید عطاء انزلی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    . یزدان‌پناه، یدالله. (1391). حکمت اشراق، ج1. تحقیق و نگارش: مهدی علی پور. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ تهران: سمت.
  2. Amini Nizhad A (2011). Mystical wisdom. Qum: Imam Khomeini Institute. [Persian] [Link]
  3. Esmaili M (2020). Philosophical secondary intelligible in Islamic philosophy. Qum: Imam Khumeini Institute. [Persian] [Link]
  4. Fanai Ashkivari M (2008). Secondary intelligible. Qum: Imam Khumeini Institute. [Persian] [Link]
  5. Fayazi GR (2007). Commentary on the ultimate philosophy (Volume 1). Qum: Imam Khomeini Institute. [Persian] [Link]
  6. Hairi Yazdi M (1981). The pyramid of existence. Tehran: Institute of Cultural Studies and Research. [Persian] [Link]
  7. Hairi Yazdi M (2005). The universal knowledge. Tehran: Institute of Cultural Studies and Research. [Persian] [Link]
  8. Hasanzadeh Amoli H (2019). A Persian commentary on the four intellectual journeys. Qum: Bustan-e Ketab. [Persian] [Link]
  9. Helli H (1994). Unveiling the intent in explaining the abstraction of belief. In: Hasanzadeh Amuli H, editor. Qum: Islami Pub. [Arabic] [Link]
  10. Ibn Sina HA (1983). The commentaries. Beirut: Maktabat al-Islami. [Arabic] [Link]
  11. Ibn Sina HA (2000). Salvation. Tehran: Tehran University Press. [Arabic] [Link]
  12. Jawadi Amuli A (1997). The sealed drink: an exposition of the transcendent philosophy (Volume 1-2. Parsaniya H, editor. Qum: Isra Publication. [Persian] [Link]
  13. Khansari AJ (1999). A commentary on Khafri's Commentary on Qushchi's commentary on the abstraction. Qum: Mohaghegh Khansari Congress Secretariat. [Arabic] [Link]
  14. Lahiji AR (2004). The sparks of inspiration in explaining the abstraction of speech. Qum: Imam Sadegh Institute. [Arabic] [Link]
  15. Lahiji MJ (2007). Commentary on the feeling's treatise. Ashtiyani SJ, editor. Qum: Bustan-e Ketab. [Arabic] [Link]
  16. Lawkari FM (1994). Expressing the truth with the Guarantee of truthfulness. In: Dibaji E, editor. Tehran: International Institute of Thought and Civilization of Malaysia. [Arabic] [Link]
  17. Marzban Isfahani B (1996). The acquisition. 2nd Edition. Tehran: Tehran University Press. [Arabic] [Link]
  18. Mirdamad MB (1997). Strengthening of faith and its commentary. Awjabi A, editor. Tehran: Mirath Maktub. [Arabic] [Link]
  19. Misbah Yazdi MT (1987). Philosophy teaching (Volume 1). Tehran: Islamic Development Organization. [Persian] [Link]
  20. Misbah Yazdi MT (2005). Commentary on the journies (Volume 1, Part 2). Qum: Imam Khumeini Institute. [Persian] [Link]
  21. Misbah Yazdi MT (2007). Commentary on the metaphysics of the healing (Volume 2). Qum: Imam Khumeini Institute. [Persian] [Link]
  22. Misbah Yazdi MT (2015). Commentary on the ultimate philosophy (Volume 2). Qum: Imam Khumeini Institute. [Persian] [Link]
  23. Muntaziri HA (2015). Philosophy lectures: Commentary on the poems. Tehran: Saraei. [Persian] [Link]
  24. Mutahhari M (1997a). The collection of works (Volume 5). Tehran: Sadra. [Persian] [Link]
  25. Mutahhari M (1997b). The collection of works (Volume 9). Tehran: Sadra. [Persian] [Link]
  26. Mutahhari M (1997c). The collection of works (Volume 13). Tehran: Sadra. [Persian] [Link]
  27. Sabzawari H (1990). Commentary on the poems (Volume 2). Tehran: Nab. [Persian] [Link]
  28. Sadral-Din Shirazi ME (1975). The origin and the return. In: Ashtiyani SJ, editor. Tehran: The Imperial Philosophy Society of Iran. [Arabic] [Link]
  29. Sadral-Din Shirazi ME (1989a). The transcendent philosophy of the four intellectual journeys (Volume 1). Qum: al-Mustafawi School. [Arabic] [Link]
  30. Sadral-Din Shirazi ME (1989b). The transcendent philosophy of the four intellectual journeys (Volume 2). Qum: al-Mustafawi School. [Arabic] [Link]
  31. Sadral-Din Shirazi ME (1989c). The transcendent philosophy of the four intellectual journeys (Volume 3). Qum: al-Mustafawi School. [Arabic] [Link]
  32. Sadral-Din Shirazi ME (1989d). The transcendent philosophy of the four intellectual journeys (Volume 6). Qum: al-Mustafawi School. [Arabic] [Link]
  33. Sadral-Din Shirazi ME (2003). Oriental sparkles in logical skills. In: Mishkat al-Dini AM, editor. Mantigh-i Nuvin. Tehran: Agah. [Persian] [Link]
  34. Suhrawardi YH (1993a). Collected works of Suhrawardi (Volume 1). In: Corbin H, editor. Tehran: Institut for Cultural Studies and Research. [Arabic] [Link]
  35. Suhrawardi YH (1993b). Collected works of Suhrawardi (Volume 2). In: Corbin H, editor. Tehran: Institut for Cultural Studies and Research. [Arabic] [Link]
  36. Suhrawardi YH (NDa). The paths and heavens. Manuscript No. 1969. Tehran: Islamic Parliament of Iran. [Arabic] [Link]
  37. Suhrawardi YH (NDb). The paths and heavens. Manuscript No. 17282. Tehran: Islamic Parliament of Iran. [Arabic] [Link]
  38. Tabatabai MH (2008). A Collected Treatises. Qum: Bustan-e Ketab. [Arabic] [Link]
  39. Tabatabai MH (1995). The ultimate philosophy. Qum: Islamic Publication Institute affiliated with the Society of Seminary Teachers. [Arabic] [Link]
  40. Taftazani M (1991). Commentary on the aims of the science of theology (Volume 1). Umayrah AR, editor. Qum: Al-Sharif Al-Radi. [Arabic] [Link]
  41. Tusi N (1984). Summary of the collection. Beirut: Dar al-Adwa. [Arabic] [Link]
  42. Yazdan Panah Y (2010). The principles and foundations of theoretical mysticism. Qum: Imam Khumeini Institute. [Persian] [Link]
  43. Yazdan Panah Y (2012). The philosophy of illumination (Volume 1). Tehran: Samt. [Persian] [Link]
  44. Zunuzi A (2002). Divine sparkles. Tehran: Iranian Institute of Philosophy. [Persian] [Link]