به دنبال رویدادن پدیدههای ناگواری چون بیماریهای فراگیر، سیل، زلزله، جنگ و نظایر آن و قربانیشدن انسانهای زیاد در یک برهه زمانی کوتاه و ناتوانی انسان در کنترل و مهار آن پدیدهها، ذهن انسانهای خداباور در رابطه با صفات الهی، به ویژه خیر محضبودن و نیز عنایت او نسبت به جهان هستی، دچار چالشهایی میشود که در طول تاریخ علم، به صورت چالش شر مطرح شده است. رفع این چالش از افکار عمومی، همیشه دغدغه متفکران خداباور بوده است و آنها را بر آن داشته تا به نحوی بین خدای خیر محض و جهان مادیِ مملو از شرور، ارتباط صحیحی برقرار نموده و نشان دهند که شر ناشی از نواقص موجود در عالم ماده است و ربطی به خدای خیر ندارد. در این مقاله تلاش میشود تا پاسخ فیلسوفانه ابنسینا و عارفانه ملاصدرا و عرفا تبیین شود و بر این نکته تأکید شود که چون شر از ناحیه کثرت و ماهیت مطرح میشود، امری ذهنی است و وجود خارجی ندارد، اگرچه عدمی هم نیست و همانطور که کثرت و ماهیت به تبع وجود و وحدت، در خارج موجود است، شر به تبع وجود در خارج موجود میشود. ضمناً نشان داده میشود که پاسخ عرفانی ملاصدرا تکمله پاسخ فلسفی ابنسینا و سازگار با مبانی حکمت متعالیه وی است و در واقع پاسخ فلسفی ابنسینا در حکمت بحثی مفید فایده است و پاسخ عرفانی ملاصدرا در حکمت شهودیِ تأیید شده در حکمت سینوی و بسط یافته در حکمت صدرایی کارایی دارد. بنابراین هر یک از این پاسخها میتوانند در سطوح فکری مختلف مفید باشند.
ابنسینا(1375)، الاشارات و التنبیهات، با شرح خواجه نصیر الدین طوسی و تعلیقهی قطب الدین رازی، قم: نشر البلاغه.
______(1952)، الشفا، ج 1 و 4، با مقدمهی ابراهیم مدکور، تحقیق الاب قنواتی و سعید زاید، جمهوریه العربیه المتحده، وزاره الثقافه و الارشاد القومی الاقلیم الجنوبی.
ابن عربی(1999)، الفتوحات المکیه، تصحیح احمد شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ارسطو(1385)، دوره آثار(فیزیک، متافیزیک و اخلاق نیکوماخوس)، ترجمه محمد حسن لطفی، تهران: طرح نو.
_____(1384)، متافیزیک، ترجمه شرف الدین خراسانی، تهران: حکمت.
افلاطون(1380)، دوره آثار، ترجمه محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.
ایمان پور، منصور(1385)، کاملیت جهان موجود و مساله شر در اندیشه ابن سینا و ملاصدرا، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، شماره 199.
بختیاری، فاطمه(1396)، منشأ وجودی شر در فلسفهی افلاطون، دو فصلنامه ی پژوهش های هستی شناختی، سال ششم، شماره 11، بهار و تابستان، ص 151-164.
طوسی، نصیرالدین(1375)، شرح الاشارات و التنبیهات، با تعلیقهی قطب الدین رازی، قم: نشر البلاغه.
صفر لکی، شمس الله، جمشیدی، زهرا(1391)، کاملیت نظام موجود از دیدگاه ابنسینا و ملاصدرا، حکمت صدرایی سال اول، شماره 1.
گادامر، هانس گئورک(1382)، مثال خیر در فلسفه افلاطونی-ارسطویی، ترجمه حسن فتحی، تهران: حکمت.
فلوطین(1366)، دوره آثار، ترجمه محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.
محمد رضایی، محمد، رهنمایی، حسین(1391)، پاسخ ابنسینا به پارادوکس عنایت الهی و وجود شرّ در عالم، فصلنامه ی کلام اسلامی، دوره 21، شماره 83، ص 61-79.
ملاصدرا(1419)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
_____( 1389الف)، رساله فی خلق الاعمال، در «مجموعه رسائل فلسفی، ج 2»، ملاصدرا، تصحیح مهدی دهباشی، زیر نظر محمد خامنه ای، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1389.
_____(1389 ب)، رساله فی القضاء و القدر، در «مجموعه رسائل فلسفی، ج 2»، تصحیح و تحقیق مهدی دهباشی.
_____(1393)، مفاتیح الغیب، کلید رازهای قرآن، ترجمه و تعلیق محمد خواجوی، با مقدمه ی علی عابدی شاهرودی، انتشارات مولی.
_____(1377)، المظاهرالالهیه، تحقیق جلال الدین آشتیانی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات حوزه ی علمیه ی قم.
_____(1360)، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، با حواشی ملا هادی سبزواری، تصحصح جلال الدین آشتیانی، مشهد: مرکز دانشگاهی نشر.
Aristotle (1995), The Complete Workes of Aristotle, v.1&2, edited by Janatan Barnes, Princeton: Princeton University Press.
Cherniss, Harold(1954), The Sources of Evil According to Plato,Proceedings of the American Philosophical Society, Vol. 98, No. 1, pp. 23-30, https://www.jstor.org/stable/3143666.
Kontos, Pavlos(ed) 2017, Aristotle on Evil, Cambridge University Press.
Stefon, Matt (2013), dualism, in “Encyclopedia Beritanica”, https://www.britannica.com/topic/dualism-religion
Williams, Michael (2009), Gnosticism, in “Encyclopedia Beritanica”, https://www.britannica.com/topic/gnosticism
اندیشه فلسفی